Συνέντευξη που πήρε η Σοφία Βαρδακαστάνη από την τετράκις εγγονή της Ελισάβετ Μουτζάν Μαρτινέγκου, Ντομένικα Μίκαϊτς με αφορμή την Ημέρα της Γυναίκας – 2026
ΠΟΙΑ ΘΕΩΡΕΙΤΕ ΌΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΗΣ ΕΛΙΣΑΒΕΤ ΜΟΥΤΖΑΝ ΜΑΡΤΙΝΕΓΚΟΥ;
Από όλα τα έργα που έγραψε η Ελισάβετ Μουτζάν Μαρτινέγκου δυστυχώς έχουν σωθεί μόνο η «Αυτοβιογραφία» της, κι αυτή περικομμένη από τον γιο της Ελισαβέτιο Μαρτινέγκο, το θεατρικό έργο «ο Φιλάργυρος» και κάποιες επιστολές της. Όλα τα υπόλοιπα έργα της χάθηκαν στην σεισμοπυρκαγιά του 1953. Οπότε τα στοιχεία του έργου της μπορούμε να τα πάρουμε από ένα πολύ περιορισμένο μέρος του συνολικού της έργου.
Παρόλα αυτά μέσα από την «Αυτοβιογραφία» της, ένα πολύ δυνατό κείμενο, φαίνεται ότι στην διάρκεια της μαθητείας της δίπλα στον Φιλικό ιερομόναχο Θεοδόσιο Δημάδη, τον δεύτερο δάσκαλό της, η σκέψη της ανοίγει. Στοιχεία του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού όπως η ελευθερία, οι επιλογές, οι αποφάσεις που παίρνει κανείς για την ζωή του, μπαίνουν καθαρά στο κείμενό της.
Το θέμα όμως που φαίνεται να την απασχολεί περισσότερο είναι η επιθυμία της να μην παντρευτεί, αλλά να πάει να ζήσει σε ένα μοναστήρι. Κάτι τέτοιο το θέλει όχι με σκοπό να υπηρετήσει τον Θεό, αλλά επειδή η ζωή στο πατρικό της σπίτι μοιάζει περισσότερο με φυλακή, οπότε το να πάει σε μοναστήρι είναι για εκείνη ένας τρόπος να ελευθερωθεί. Ονειρεύεται να ζει κοντά στην φύση, να κάνει μαθήματα μουσικής και ζωγραφικής και, το σημαντικότερο για εκείνη, να καταφέρει να δει τα έργα της τυπωμένα.
Η οικογένειά της είναι απόλυτα αντίθετη σε αυτή της την πρόταση και παρόλο που προσπαθεί με κάθε τρόπο να τους πείσει, η θέση αυτή δεν αλλάζει. Αποφασίζει να το σκάσει από το σπίτι με σκοπό να πάει μόνη της σε ένα μοναστήρι στην Βενετία. Ένα βράδυ βγαίνει από το σπίτι της με ένα ζεμπίλι όπου είχε μέσα όλα της τα γραπτά και μια αλλαξιά ρούχα, αλλά λίγη ώρα αργότερα ο φόβος της την νίκησε και γύρισε πίσω καταλαβαίνοντας ότι δεν μπορούσε να τα καταφέρει.
Σε όλο το κείμενο της «Αυτοβιογραφίας» επαναλαμβάνει πολλές φορές, σχεδόν προφητικά, ότι ο άνθρωπος εάν δεν κάνει αυτό που επιθυμεί η ψυχή του κινδυνεύει από γρήγορο θάνατο. Στην ηλικία των τριάντα χρονών οι γονείς της την πάντρεψαν με τον Νικόλα Μαρτινέγκο. Ένα χρόνο αργότερα και δεκάξι μέρες μετά την γέννηση του γιου της Ελισαβέτιου Μαρτινέγκου, πέθανε από επιλόχειο πυρετό.
Η ΕΛΙΣΑΒΕΤ ΜΟΥΤΖΑΝ ΜΑΡΤΙΝΕΓΚΟΥ ΣΥΧΝΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΩΣ Η ΠΡΩΤΗ ΕΛΛΗΝΙΔΑ ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΣ ΣΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΣΥΝΑΝΤΑΜΕ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΦΕΜΙΝΙΣΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ. ΠΟΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ Ή ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΤΗΣ ΤΕΚΜΗΡΙΩΝΟΥΝ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΑΠΟΨΗ
Η Ελισάβετ Μουτζάν Μαρτινέγκου είχε πρόσβαση στον έξω κόσμο μέσα από τα έργα της βιβλιοθήκης του σπιτιού της καθώς και με όσα της μετέφεραν οι δάσκαλοί της. Είχε την οξύνοια λοιπόν να καταλάβει ότι οι γυναίκες στην Ευρώπη ζούσαν διαφορετικά, ήταν ελεύθερες, κυκλοφορούσαν ανάμεσα σε άντρες, μπορούσαν να εκφραστούν, μπορούσαν να πάνε στο θέατρο, να διασκεδάσουν.
Η δίκη της ζωή όμως είχε άλλα χαρακτηριστικά. Ζούσε κλεισμένη μέσα στο σπίτι, απαγορευόταν να συναντήσει τους επισκέπτες του αρχοντικού, πήγαινε στην εκκλησία μόνο βράδυ, μια δυο φορές τον χρόνο. Έβλεπε την ζωή της μητέρας της, που δεν είχε καμία δύναμη η φωνή της μέσα στο σπίτι, αφού όλες οι αποφάσεις παίρνονταν από τους άντρες του σπιτιού.
Όλη αυτή η αντίθεση την έκανε να αναρωτηθεί, να τοποθετηθεί και εν τέλει να γράψει στην «Αυτοβιογραφία» της ότι «το σπίτι μας είχε (καθώς και ακόμα έχει) εκείνο το παλαιόν, βάρβαρον και αφύσικον απάνθρωπο ήθος, όπου θέλει ταις γυναίκαις ξεχωρισμένες από την ανθρώπινην εταιρίαν». Καταλαβαίνει από την συμπεριφορά του πατέρα της ότι επειδή είναι γυναίκα δεν έχει δικαίωμα να μορφωθεί. «Τα γράμματα της σκοτίζουν το νου» τον ακούει να λέει στην μητέρα της και τρομοκρατείται ότι θα της στερήσει τα μαθήματα με τον Θεοδόσιο Δημάδη. Συγχίζεται που οι άντρες του σπιτιού δεν κάνουν κανενός είδους διάλογο με τις γυναίκες.
Όταν μαθαίνει από τον δάσκαλό της, ανήμερα της 25ης Μαρτίου ότι οι Έλληνες ξεσηκώθηκαν εναντίων των Οθωμανών, νιώθει την καρδιά της να φτερουγίζει και θέλει να πάει να βοηθήσει τον αγώνα τους, αλλά την ίδια στιγμή κοιτάει τα φουστάνια της και βλέπει αλυσίδες που την κρατούν εκεί.
Και αργότερα, προσπαθώντας να ελευθερωθεί από το σπίτι της και από έναν πιθανό μελλοντικό γάμο, αποφασίζει να πάρει την ζωή της στα χέρια της και να πάει σε ένα μοναστήρι. Άλλα όσες προσπάθειες κι αν έκανε να πείσει την οικογένειά της, η απάντηση ήταν η ίδια: δεν γινόταν η κόρη της οικογένειας Μουτζάν να κάνει κάτι άλλο από το να παντρευτεί. Δεν είχε κανένα δικαίωμα, ούτε καν να το σκεφτόταν. Όλη της η ζωή ήταν στα χέρια του πατέρα της, του θείου της και του αδελφού της και εκείνη, σαν γυναίκα που ήταν, έπρεπε να υπακούσει.
Όλη λοιπόν η «Αυτοβιογραφία» είναι ένας αγώνας μιας γυναίκας που προσπαθεί να σπάσει τα δεσμά της, αρχικά με το να σπουδάσει, έπειτα με το να γράψει – όπου όλοι όσοι διάβαζαν τα κείμενά της την θαύμαζαν, αλλά ποτέ κανείς δεν της πρότεινε να τα τυπώσει, και τέλος να ονειρευτεί ότι μπορούσε να ζήσει μια ζωή πιο ελεύθερη από αυτή που της όριζε η τότε κοινωνία.
ΠΙΣΤΕΥΕΤΕ ΟΤΙ ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΕΠΗΡΕΑΣΑΝ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ ΤΟΝ 19Ο ΑΙΩΝΑ; ΘΕΩΡΕΙΤΕ ΟΤΙ ΣΥΝΕΒΑΛΑΝ ΚΑΙ ΣΤΗ ΜΕΤΕΠΕΙΤΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΦΕΜΙΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ;
Η «Αυτοβιογραφία» της τυπώθηκε για πρώτη φορά πενήντα χρόνια μετά τον θάνατό της Ελισάβετ, από τον γιο της Ελισαβέτιο Μαρτινέγκο. Τυπώθηκε όμως περικομμένη, δηλαδή ο Ελισαβέτιος είχε αφαιρέσει κάποια μέρη από το αρχικό κείμενο.
Η κοινωνία της Ζακύνθου και της Αθήνας, τα μέρη όπου κυκλοφόρησε το βιβλίο, είχαν ήδη αλλάξει, οι γυναίκες είχαν απελευθερωθεί κατά πολύ – παρόλο που οι σημαντικές αλλαγές ήρθαν πολλά χρόνια αργότερα.
Θα έλεγα λοιπόν ότι η Ελισάβετ Μουτζάν Μαρτινέγκου ήταν η πρόδρομος του φεμινιστικού κινήματος στην Ελλάδα.
Οι θέσεις της όμως, που τις γράφει και τις υποστηρίζει με τέτοιο ψυχικό σθένος, είναι δυνατές ακόμα και σήμερα. Κάποιους μάλιστα προβληματισμούς της τους συναντάμε, σχεδόν με την ίδια μορφή, και στην σημερινή κοινωνία…
ΥΠΉΡΧΑΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ Η ΑΦΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΙΣΑΒΕΤ ΠΟΥ ΠΕΡΝΟΥΣΑΝ ΑΠΟ ΓΕΝΙΑ ΣΕ ΓΕΝΙΑ; ΜΕ ΠΟΙΟΝ ΤΡΟΠΟ Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΕΠΗΡΕΑΣΕ ΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΣΑΣ;
Στην οικογένεια Μαρτινέγκου, η Ελισάβετ είναι μια πολύ σημαντική προσωπικότητα. Ξεκινώντας από τον άντρας της, Νικόλαο Μαρτινέγκο, ο οποίος έδωσε στον γιο τους το όνομά της και στην συνέχεια τον γαλούχησε με θαυμασμό προς την μητέρα του.
Ο Ελισαβέτιος Μαρτινέγκος όταν αποφάσισε να τυπώσει την «Αυτοβιογραφία» της, έκοψε τα κομμάτια που, όπως γραφεί στον επίλογο της έκδοσης «ενδιαφέροντας μόνο εμένα τον υιό και τους στενότερους συγγενείς της αξιοτίμου οικογένειας Μουτζάν.». Γνωρίζουμε στην οικογένεια ότι τα σημεία που έκοψε μιλάνε για ένα συναισθηματικό σκίρτημα που ένιωσε η Ελισάβετ (για το οποίο όμως δυστυχώς δεν γνωρίζουμε κάτι περισσότερο) και για το ότι ο πατέρας της με αφορμή αυτό το περιστατικό την έκλεισε επί τέσσερα ολόκληρα χρόνια στην σοφίτα, χωρίς να έχει δικαίωμα να βγει από εκεί για κανέναν λόγο.
Τα κομμάτια που περιέκοψε τα τοποθέτησε σε μια κρύπτη δίνοντας εντολή στον γιο του και πατέρα της γιαγιάς μου Αναστασίας Μαρτινέγκου, ότι δεν πρέπει ποτέ να δουν το φως της δημοσιότητας.
Ο ζακυνθινός ιστοριοδίφης Ντίνος Κονόμος, γνωρίζοντας την Ελισάβετ Μουτζάν Μαρτινέγκου και την σημασία της «Αυτοβιογραφίας» της, πλησίασε την γιαγιά μου Αναστασία Μαρτινέγκου και της ζήτησε τα περικομμένα μέρη επιχειρηματολογώντας ότι αφ’ ενός κανένα από τα πρόσωπα της ιστορίας δεν ήταν πια εν ζωή, αφ’ ετέρου ότι αυτή η ιστορία δεν αφορά πλέον την οικογένεια Μαρτινέγκου, αλλά ολόκληρη την κοινωνία. Η Αναστασία Μαρτινέγκου του τα εμπιστεύτηκε αλλά λίγους μήνες αργότερα η σεισμοπυρκαγιά του 1953 τα έκανε στάχτη. Πότε τελικά δεν θα μάθουμε τι ακριβώς ήταν γραμμένο σε αυτές τις σελίδες.
ΠΩΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΕ Η ΑΜΚΕ ΠΟΥ ΑΣΧΟΛΕΙΤΑΙ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΟΛΗ ΤΗΣ ΜΝΗΜΗΣ ΤΗΣ; ΠΟΙΟΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΒΑΣΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΙΔΡΥΣΗΣ ΤΗΣ;
Στην οικογένεια πάντα μιλούσαμε για την Ελισάβετ Μουτζάν Μαρτινέγκου. Η αναφορά στο όνομά της σχημάτισε στην φαντασία μου ένα πρόσωπο σοβαρό, σοφό, δυνατό, που κατάφερε να μορφωθεί και να γράψει πολλά έργα.
Στην εφηβική μου ηλικία η μητέρα μου, Μαρία Παρπαρία Μίκαϊτς το γένος Μαρτινέγκου, μου έδωσε να διαβάσω την «Αυτοβιογραφία» της, και στην ηλικία των δεκαοχτώ περίπου χρονών η γιαγιά μου Αναστασία Μαρτινέγκου, μου παρέδωσε έναν φάκελο με σπάνιο υλικό από δημοσιεύσεις για την Ελισάβετ.
Στα χρόνια που μεσολάβησαν διάβασα την «Αυτοβιογραφία» της πολλές φορές, ανακαλύπτοντας κάθε φορά κάτι καινούργιο, που μου καθάριζε την εικόνας της όλο και περισσότερο. Είδα λοιπόν, όχι μόνο μέσα από τα μάτια της οικογένειας, την σημαντικότητα αυτής της γυναίκας, που περνάει τόσα μηνύματα με τον λόγο της και που δίνει μια σειρά από μάχες αθόρυβα, ήρεμα, χωρίς εντάσεις, αλλά με πείσμα και αποφασιστικότητα. Και πάνω από όλα το όνειρό της, που δυστυχώς δεν πραγματοποιήθηκε, να δει τα έργα της τυπωμένα.
Την Ελισάβετ όμως την γνωρίζουν λίγοι άνθρωποι. Εδώ στην Ζάκυνθο είναι γνωστή, πρόσφατα μάλιστα δόθηκε το όνομά της σε κεντρικό δρόμο της Ζακύνθου – και ευχαριστούμε τον Δήμαρχο, τους Δημοτικούς Συμβούλους και όλους όσους μεσολάβησαν για αυτήν την ονοματοδοσία.
Έξω από την Ζάκυνθο όμως; Ελάχιστοι. Αλλά το όνομά της πρέπει να ακουστεί παντού! Το έργο της, το ελάχιστο που έχει μείνει από τον πακτωλό που είχε γράψει, επίσης!
Και με αυτές τις σκέψεις κάναμε με την μητέρα μου την Αστική Μη Κεδροσκοπική Εταιρία « Οι Φίλοι της Ελισάβετ Μουτζάν Μαρτινέγκου» με στόχο να αναγνωριστεί και επίσημα σαν η πρώτη Ελληνίδα λογοτέχνις, σαν δημοτικίστρια, σαν πρόδρομος του φεμινισμού στην Ελλάδα, σαν την γυναίκα που μορφώθηκε σε πείσμα των καιρών της και σαν μια γυναίκα που πάλεψε για να ζήσει καλύτερα από αυτό που όριζε η κοινωνία – κι ας μην τα κατάφερε τελικά.
Είναι πολλά αυτά που έχουμε βάλει μπροστά να κάνουμε. Να ξανατυπωθεί η «Αυτοβιογραφία» της, να την γνωρίσει περισσότερος κόσμος, να ανεβεί ξανά το μοναδικό σωζόμενο θεατρικό της «ο Φιλάργυρος», αν είμαστε τυχεροί να βρεθούν άλλα χειρόγραφά της, και πολλά ακόμα. Χρειαζόμαστε βοήθεια. Μακάρι να μαζευτούμε πολλοί «Φίλοι της Ελισάβετ Μουτζάν Μαρτινέγκου» και να γίνουν ακόμα περισσότεροι οι στόχοι μας.
ΓΙΑΤΙ ΠΙΣΤΕΥΕΤΕ ΟΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΚΟΙΝΟ ΝΑ ΓΝΩΡΙΖΕΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ ΕΛΙΣΑΒΕΤ ΜΟΥΤΖΑΝ ΜΑΡΤΙΝΕΓΚΟΥ; ΜΕ ΠΟΙΟΥΣ ΤΡΟΠΟΥΣ ΘΕΩΡΕΙΤΕ ΟΤΙ ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΜΕΝΟΥΝ ΕΠΙΚΑΙΡΕΣ ΣΗΜΕΡΑ;
Το έργο της Ελισάβετ Μουτζάν Μαρτινέγκου έχει μια διαχρονικότητα. Ο λόγος της είναι απλός, άμεσος, έχει την δύναμη να αγγίξει τον αναγνώστη της.
Οι αξίες που περνάει, ο τρόπος σκέψης της, το πως δίνει τις μάχες της με την πένα της, όλα αυτά έχουν μια φρεσκάδα που εύκολα μπορεί να ταυτιστεί καθένας μαζί της. Μιλάει για ελευθερία, την ηθική, την οικογένεια, την θέση της γυναίκας, την καθαρότητα της ψυχής, τις αποφάσεις που παίρνει κανείς για την ίδια του την ζωή. Μήπως δεν είναι ερωτήματα αυτά που ο καθένας κάποια στιγμή στην ζωή του δεν χρειάστηκε να τα διαχειριστεί;
Πέρα όμως από τα επίκαιρα μηνύματα που περνάει μέσα από το έργο της, παραμένει να είναι η πρώτη Ελληνίδα λογοτέχνις, και η επίσημη αναγνώρισή της από το κράτος σαν τέτοια είναι κατά πρώτον δίκαιη και κατά δεύτερον σημαντική γιατί οι πολίτες οφείλουν να γνωρίζουν τα γεγονότα και την ιστορία του τόπου τους.
Η Ζάκυνθος έχει βγάλει πολύ σημαντικούς Έλληνες λογοτέχνες: Διονύσιος Σολωμός, Ανδρέας Κάλβος, Γρηγόρης Ξενόπουλος, Ούγκο Φώσκολος, Αντώνιος Μαρτελάος, Αντώνιος Μάτεσης, Διονύσιος Ρώμας και πολλοί ακόμα. Είναι καιρός λοιπόν να προσθέσουμε σε αυτήν την λίστα και μια γυναίκα, την Ελισάβετ Μουτζάν Μαρτινέγκου.